Asal Usul Nama Negeri Kedah Menurut Fahaman Tempatan dan Sejarah Arus Perdana

Nama Kedah bukan nama kecil dalam sejarah Alam Melayu. Dalam fahaman umum hari ini, Kedah biasanya dikenali melalui beberapa lapisan identiti seperti Kedah Tua, Lembah Bujang, Hikayat Merong Mahawangsa, Negeri Jelapang Padi dan Kedah Darul Aman. Semua ini menjadi cara orang tempatan memahami Kedah, walaupun tidak semuanya menjelaskan asal-usul nama “Kedah” secara langsung.

Secara sejarah arus perdana, Kedah dianggap antara negeri tertua di Semenanjung Tanah Melayu. Portal rasmi Kerajaan Negeri Kedah menyebut bukti arkeologi di Lembah Bujang menunjukkan kewujudan kerajaan Hindu-Buddha di Kedah purba seawal sekitar 110 Masihi, termasuk bukti jeti, tapak peleburan besi dan struktur batu bata tanah liat. (-) Jabatan Warisan Negara pula menyatakan Tapak Arkeologi Sungai Batu di Lembah Bujang mempunyai bukti jeti purba, bangunan pentadbiran dan bengkel peleburan besi, lalu menunjukkan kawasan itu pernah menjadi pusat pengeluaran besi dan perdagangan dari abad ke-2 hingga abad ke-14 Masihi. (Heritage 2023)

Fahaman Tempatan: Kedah Tua, Merong Mahawangsa dan Darul Aman

Dalam fahaman tempatan, Kedah sering dikaitkan dengan Kedah Tua dan Hikayat Merong Mahawangsa. Hikayat ini menjadi naratif tradisional yang menceritakan asal kerajaan Kedah melalui tokoh Merong Mahawangsa. Repositori Khazanah Melayu UiTM menyatakan The Kedah Annals oleh R. O. Winstedt ialah judul yang turut dikenali sebagai Hikayat Merong Mahawangsa dan memaparkan kronologi sejarah serta pemerintahan negeri Kedah. (Melayu Library)

Dalam sejarah rasmi negeri, Kedah juga disebut sebagai Kedah Darul Aman dengan Jawi قدح دار الأمان. Nama ini ialah gelaran Islamik yang digunakan dalam zaman kemudian, bukan semestinya asal nama purba Kedah. Portal rasmi Kedah sendiri memaparkan nama Kedah Darul Aman dan menyebut Kedah terletak di utara Semenanjung Malaysia. (-)

Identiti lain yang sangat popular ialah Negeri Jelapang Padi. Ini datang daripada keadaan geografi dan ekonomi Kedah sebagai negeri padi. Laman pelancongan Kedah menyebut Kedah dikenali sebagai “Rice Bowl of Malaysia” kerana kawasan sawahnya bersama Perlis menghasilkan sebahagian besar beras tempatan Malaysia. (Visit Kedah)

Maka fahaman tempatan yang orang biasa pakai sekarang biasanya begini:

1. Kedah ialah negeri tua.
2. Kedah ada sejarah Lembah Bujang dan Sungai Batu.
3. Kedah dikaitkan dengan Merong Mahawangsa.
4. Kedah dikenali sebagai Darul Aman selepas lapisan Islamik.
5. Kedah dikenali sebagai Jelapang Padi kerana tanah sawahnya.

Namun semua ini ialah identiti sejarah dan budaya. Asal nama “Kedah” pula perlu dilihat melalui rekod bahasa luar yang menyebut kawasan ini dengan pelbagai nama.

Nama-Nama Lama Kedah Dalam Rekod Luar

Dalam sejarah arus perdana, nama Kedah muncul dalam pelbagai bentuk mengikut bahasa dan bangsa yang merekodkannya.

Laman pelancongan Kedah menyebut Kedah pernah dikenali sebagai Kedaram, Kidaram, Kalagam dan Kataha oleh orang Tamil. Dalam sumber Parsi pula, Kedah dikenali sebagai Kalah atau Kalaha. (Visit Kedah)

Portal rasmi Kerajaan Negeri Kedah turut menyebut sumber Timur Tengah merujuk Kedah purba sebagai Qilah oleh Ibn Khordadbeh, Kalah-bar oleh Soleiman Siraf dan Abu Zaid al-Hassan, serta Kalah oleh Abu-Dulaf Misa’r Ibn Muhalhil. Sumber Cina pula menyebut sami Buddha Yi Jing pernah merujuk sebuah kerajaan bernama Ka-Cha di utara Semenanjung Melayu. (-)

Bentuk-bentuk nama yang biasa disebut dalam sejarah ialah:

1. Kataha
2. Kadaram
3. Kedaram
4. Kidaram
5. Kalagam
6. Kalah
7. Kalaha
8. Qilah
9. Kalah-bar
10. Ka-Cha
11. Queda

Bentuk-bentuk ini menunjukkan satu perkara penting. Nama Kedah bukan muncul dalam satu bentuk sahaja. Ia berubah mengikut lidah Tamil, Sanskrit, Parsi, Arab, Cina, Siam dan Eropah.

Teori Utama: Kedah Daripada Kataha atau Kadaram

Teori yang paling kerap dipakai dalam sejarah semasa ialah nama Kedah berkait dengan bentuk lama Kataha atau Kadaram.

Dalam sumber Sanskrit, Kaṭāha boleh membawa makna sejenis bekas besar, kuali, periuk atau bejana. Rujukan kamus Sanskrit yang dihimpunkan Wisdom Library menyenaraikan makna Kaṭāha sebagai boiler, frying-vessel, large round metal boiler dan juga nama sebuah dvīpa atau pulau/wilayah dalam beberapa tradisi teks India. (Wisdom Library)

Daripada sudut sejarah perdagangan, teori ini sesuai dengan kedudukan Kedah sebagai pelabuhan lama yang dikenali oleh pedagang India dan Tamil. Sebab itu bentuk Kataha, Kadaram dan Kedaram sering dianggap sebagai akar sejarah yang paling kuat bagi nama Kedah.

Maksudnya, dalam sejarah arus perdana, “Kedah” bukan semestinya berasal terus daripada satu perkataan Melayu tempatan. Ia lebih kerap difahami sebagai hasil perubahan bunyi daripada nama purba yang direkod oleh dunia India dan perdagangan maritim.

Teori Kalah, Qilah dan Kalah-Bar

Satu lagi lapisan penting datang daripada sumber Arab dan Parsi. Mereka menyebut Kedah sebagai Kalah, Qilah atau Kalah-bar. Portal rasmi Kedah sendiri menyenaraikan bentuk-bentuk ini dalam sumber Timur Tengah. (-)

Ini menunjukkan Kedah dikenali dalam jaringan perdagangan Islam dan Timur Tengah. Nama itu mungkin bukan nama asal tempatan, tetapi nama sebutan luar terhadap tempat yang sama. Dalam sejarah perdagangan lama, perkara seperti ini biasa berlaku.

Contohnya satu negeri boleh mempunyai nama tempatan, nama pedagang India, nama pedagang Arab, nama Cina dan nama Eropah. Lama-kelamaan, satu bentuk menjadi lebih dominan dalam rekod moden.

Teori Kheddah: Perangkap Gajah

Ada juga teori bahawa “Kedah” berasal daripada perkataan Kheddah yang bermaksud perangkap gajah. Teori ini disebut dalam bahan rujukan rasmi seperti Official Year Book 2019, yang menyatakan menurut sejarawan, nama Kedah datang daripada “Kheddah” yang bermaksud perangkap gajah. Sumber yang sama turut menyebut teori lain seperti “Kedah” daripada Arab, “Kadaram” dalam Tamil dan “Khadar” dalam Hindi yang dikaitkan dengan tanah subur untuk padi. (Dbook)

Teori ini menarik kerana ia memberi gambaran kawasan hutan, gajah dan kegiatan menangkap gajah. Namun dari sudut kekuatan sejarah, teori ini biasanya diletakkan sebagai salah satu kemungkinan, bukan kesimpulan tunggal. Ia tidak sekuat bukti nama Kataha, Kadaram, Kalah dan Qilah yang muncul dalam jaringan rekod perdagangan lama.

Teori Tanah Subur dan Padi

Ada juga pandangan yang mengaitkan nama Kedah dengan maksud tanah subur atau kawasan sesuai untuk padi. Official Year Book 2019 menyebut Roland Braddell pernah mengaitkan nama “Gedda” dengan perkataan Hindi Khadar, yang bermaksud tanah subur untuk tanaman padi. (Dbook)

Teori ini selari dengan imej moden Kedah sebagai negeri sawah. Namun perlu dibezakan antara dua perkara:

Pertama, Kedah memang terkenal sebagai negeri padi.

Kedua, tidak semestinya nama Kedah asalnya daripada padi.

Hubungan dengan padi boleh jadi pengukuhan identiti kemudian, bukan semestinya asal nama paling awal.

Kesimpulan

Walaupun semua pandangan di atas popular, diterima umum dan sering digunakan dalam perbincangan sejarah semasa, saya secara peribadi tidak bersetuju bahawa itulah asal-usul sebenar nama Kedah.

Pada pandangan saya, nama Kedah bukan sekadar hasil perubahan sebutan daripada Kataha, Kadaram, Kedaram, Kalah, Qilah atau mana-mana istilah perdagangan luar semata-mata. Semua nama itu mungkin hanya rekod kemudian yang ditulis oleh bangsa luar berdasarkan sebutan yang mereka dengar pada zaman masing-masing.

Saya mempunyai pandangan lain yang jauh lebih kuat. Saya berpandangan bahawa nama asal Kedah sebenarnya bersambung dengan satu nama yang jauh lebih tua, iaitu nama yang sudah wujud sejak zaman para nabi. Ia bukan bermula pada zaman pedagang India, Arab, Parsi, Cina atau Eropah. Ia berakar lebih jauh daripada itu.

Ia berkait dengan zaman Nabi Ibrahim a.s., Nabi Luth a.s., Nabi Musa a.s., Nabi Harun a.s., Nabi Daud a.s., Nabi Sulaiman a.s. dan Nabi Muhammad SAW.

Pandangan ini saya bina bukan berdasarkan hikayat, cerita rakyat atau teori sejarah biasa. Saya memperkenalkan nama ini berdasarkan penelitian terhadap lafaz al-Quran sendiri.

Setakat kajian saya, inilah kali pertama nama asal Kedah dihuraikan melalui jalur al-Quran dengan kerangka sebegini. Saya sedar kenyataan ini besar. Sebab itu saya tidak mahu mencampurkannya secara ringkas dalam artikel ini.

Artikel ini hanya menjelaskan pandangan popular dan sejarah yang orang pakai sekarang. Adapun pandangan saya tentang nama asal Kedah daripada al-Quran, saya akan huraikan dalam artikel lain secara khusus. Di sana saya akan jelaskan bagaimana nama itu muncul, mengapa ia boleh dikaitkan dengan Kedah dan mengapa ia mempunyai hubungan yang sangat panjang dengan sejarah para nabi.

Bagi saya, ini bukan sekadar isu nama negeri. Ini adalah satu rahsia lama yang mula terbuka pada akhir zaman.

Sila baca huraian penuh di sini:

[TBN]