Islam Itu Sejagat, Tetapi Mengapa Ia Kelihatan Seperti Agama Arab?

Islam disampaikan melalui bahasa Arab dan Nabi Muhammad SAW diutus dalam kalangan bangsa Arab. Namun, kedua-dua hakikat ini tidak menjadikan Islam agama milik satu bangsa. Al-Quran meletakkan kerasulan Nabi Muhammad SAW dalam rangkaian wahyu yang telah disampaikan kepada manusia melalui para nabi sebelum baginda.

Apabila sejarah Islam diceritakan hampir seluruhnya melalui bahasa, bangsa dan budaya Arab, Islam boleh kelihatan seolah-olah bermula bersama bangsa Arab pada abad ketujuh Masihi. Makkah, Madinah, istilah Arab dan adat masyarakat Arab kemudian mudah dianggap sebagai gambaran keseluruhan agama.

Kesan gambaran ini dapat dirasai apabila umat Islam berdakwah kepada masyarakat bukan Islam. Orang Eropah mungkin melihat Islam sebagai sesuatu yang asing daripada sejarah mereka. Orang India mungkin menganggap Islam sebagai agama yang datang dari Asia Barat. Orang Melayu pula boleh mendapat tanggapan bahawa semakin dekat seseorang kepada budaya Arab, semakin dekatlah dia kepada Islam.

Masalahnya bukan pada bahasa Arab, sejarah bangsa Arab atau kedudukan Makkah dan Madinah. Semua itu mempunyai tempat yang penting dalam Islam. Masalah timbul apabila sejarah seluruh para nabi dibaca seolah-olah hanya berpusat pada satu bangsa.

Arab-centric kepada Anbiya’-centric

Al-Quran tidak memperkenalkan risalah Nabi Muhammad SAW sebagai agama baharu yang memutuskan hubungan dengan semua risalah sebelumnya. Al-Quran meletakkan baginda dalam rangkaian para nabi dan mengajar umat Islam supaya beriman kepada wahyu yang diturunkan kepada mereka semua.

Allah SWT berfirman:

قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

“Katakanlah: Kami beriman kepada Allah, kepada apa yang diturunkan kepada kami, kepada apa yang diturunkan kepada Ibrahim, Ismail, Ishak, Yaakub dan keturunannya, serta kepada apa yang diberikan kepada Musa dan Isa dan kepada apa yang diberikan kepada para nabi daripada Tuhan mereka. Kami tidak membezakan seorang pun antara mereka, dan kepada-Nya kami berserah diri.”

Surah al-Baqarah, 2:136

Ungkapan “kami tidak membezakan seorang pun antara mereka” mengajar umat Islam supaya tidak menerima sebahagian nabi lalu menolak sebahagian yang lain. Ia meletakkan semua nabi dalam rangkaian wahyu yang wajib diimani, tanpa menafikan bahawa Allah memberikan kedudukan dan keutamaan yang berbeza kepada sebahagian rasul.

Inilah asas kerangka Anbiya’-centric. Perkataan Anbiya’ bermaksud para nabi. Dalam kerangka ini, sejarah manusia dibaca melalui para nabi yang diutus Allah kepada umat-umat, bukan melalui sejarah satu bangsa sahaja.

Para Nabi Diutus Kepada Umat-umat

Allah SWT berfirman:

وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱجۡتَنِبُواْ ٱلطَّٰغُوتَ ۖ فَمِنۡهُم مَّنۡ هَدَى ٱللَّهُ وَمِنۡهُم مَّنۡ حَقَّتۡ عَلَيۡهِ ٱلضَّلَٰلَةُ ۚ فَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرْضِ فَٱنظُرُواْ كَيْفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلْمُكَذِّبِينَ

“Sesungguhnya Kami telah mengutus kepada setiap umat seorang rasul yang menyeru: ‘Sembahlah Allah dan jauhilah taghut.’ Maka antara mereka ada yang diberi petunjuk oleh Allah dan ada pula yang berhak ditimpa kesesatan. Maka berjalanlah di bumi dan perhatikanlah bagaimana kesudahan orang-orang yang mendustakan.”

Surah al-Nahl, 16:36

Ayat ini menyatakan bahawa Allah mengutus rasul kepada setiap umat. Al-Quran juga menerangkan bahawa tidak semua rasul diceritakan kepada Nabi Muhammad SAW:

وَرُسُلًا قَدۡ قَصَصۡنَٰهُمۡ عَلَيۡكَ مِن قَبۡلُ وَرُسُلًا لَّمۡ نَقۡصُصۡهُمۡ عَلَيۡكَ ۚ وَكَلَّمَ ٱللَّهُ مُوسَىٰ تَكْلِيمًا

“Dan rasul-rasul yang telah Kami ceritakan kepadamu sebelum ini, serta rasul-rasul yang tidak Kami ceritakan kepadamu. Dan Allah telah berbicara kepada Musa secara langsung.”

Surah al-Nisa’, 4:164

Oleh itu, sejarah kenabian tidak terhad kepada nama-nama yang disebut dalam al-Quran. Namun prinsip umum bahawa setiap umat menerima rasul tidak membolehkan kita menetapkan identiti nabi bagi mana-mana tokoh tertentu tanpa bukti. Nama seseorang tokoh sebagai nabi memerlukan dalil, bukan sekadar persamaan cerita atau tradisi.

Kisah dan ajaran dalam sesuatu masyarakat boleh dikaji untuk memahami sejarah pemikiran mereka. Ada kemungkinan sesuatu tradisi menyimpan ingatan yang berubah-ubah tentang peringatan terdahulu. Namun, kita perlu membezakan dengan cermat antara apa yang dinyatakan oleh al-Quran, apa yang tercatat dalam tradisi sesuatu masyarakat dan apa yang masih berupa hipotesis penyelidikan.

Dakwah Bermula Dengan Sejarah Wahyu Manusia

Dengan kerangka Anbiya’-centric, kita tidak perlu menganggap bahawa orang bukan Islam langsung tiada hubungan dengan sejarah wahyu. Al-Quran mengajar bahawa para rasul pernah diutus kepada umat-umat. Pada masa yang sama, kita tidak wajar menganggap semua masyarakat mempunyai kefahaman yang sama tentang Allah atau bahawa semua tradisi mereka berpunca daripada wahyu yang masih terpelihara.

Seruan yang lebih tepat ialah:

“Al-Quran mengajar bahawa Allah mengutus rasul kepada umat-umat. Marilah kita meneliti apa yang al-Quran nyatakan, memahami tradisi masing-masing dan membezakan antara wahyu, tafsiran serta andaian.”

Apabila berbicara dengan orang Kristian, kita boleh bermula dengan pengiktirafan al-Quran terhadap Nabi Isa AS sebagai al-Masih dan rasul Allah. Persoalannya ialah siapakah Isa menurut wahyu dan apakah ajaran baginda yang sebenar.

Apabila berbicara dengan orang Yahudi, kita mengakui kerasulan Nabi Musa AS, Taurat dan sejarah Bani Israel. Namun rangkaian kenabian tidak terhenti pada satu kaum. Para nabi bukan milik eksklusif mana-mana bangsa.

Apabila berbicara dengan penganut agama lain, kita boleh menjelaskan prinsip al-Quran tentang rasul yang diutus kepada umat-umat, sambil berhati-hati daripada menamakan tokoh tertentu sebagai nabi tanpa dalil. Pendekatan ini membuka ruang kajian dan perbincangan yang beradab tanpa mengubah kemungkinan menjadi kepastian.

Risalah Nabi Muhammad SAW Untuk Seluruh Alam

Nabi Muhammad SAW diutus dalam kalangan bangsa Arab, tetapi kerasulan baginda tidak terbatas kepada bangsa Arab. Allah SWT berfirman:

وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ

“Dan Kami tidak mengutus engkau melainkan sebagai rahmat bagi seluruh alam.”

Surah al-Anbiya’, 21:107

Al-Quran turut menegaskan kedudukan baginda sebagai penutup para nabi:

مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَآ أَحَدٍ مِّن رِّجَالِكُمْ وَلَـٰكِن رَّسُولَ ٱللَّهِ وَخَاتَمَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ ۗ وَكَانَ ٱللَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمًا

Bukanlah Nabi Muhammad itu (dengan sebab ada anak angkatnya) menjadi bapa yang sebenar bagi seseorang dari orang lelaki kamu, tetapi ia adalah Rasul Allah dan kesudahan segala Nabi-nabi. Dan (ingatlah) Allah adalah Maha Mengetahui akan tiap-tiap sesuatu.

Surah al-Ahzab, 33:40

Maka Nabi Muhammad SAW ialah penutup rangkaian kenabian. Al-Quran mengesahkan kebenaran wahyu terdahulu, menjelaskan perkara yang diperselisihkan manusia dan membimbing seluruh umat melalui risalah yang disampaikan kepada baginda.

Islam Tidak Menuntut Semua Bangsa Menjadi Arab

Kerangka Arab-centric mudah mencampurkan agama dengan budaya. Pakaian Arab boleh dianggap lebih Islamik semata-mata kerana ia pakaian Arab. Nama Arab boleh disangka lebih suci hanya kerana bahasanya bahasa al-Quran. Sedangkan sesuatu adat perlu dinilai berdasarkan petunjuk Allah, bukan berdasarkan bangsa yang mengamalkannya.

Allah menjadikan manusia berbangsa-bangsa dan bersuku-suku supaya mereka saling mengenali. Kemuliaan di sisi-Nya pula diukur berdasarkan ketakwaan:

يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّا خَلَقۡنَٰكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلۡنَٰكُمۡ شُعُوبًا وَقَبَآئِلَ لِتَعَارَفُواْ ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمۡ عِندَ ٱللَّهِ أَتْقَىٰكُمۡ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ

“Wahai manusia, sesungguhnya Kami menciptakan kamu daripada lelaki dan perempuan, dan menjadikan kamu berbangsa-bangsa dan bersuku-suku supaya kamu saling mengenali. Sesungguhnya yang paling mulia di sisi Allah ialah orang yang paling bertakwa antara kamu. Sesungguhnya Allah Maha Mengetahui lagi Maha Mendalam Pengetahuan-Nya.”

Surah al-Hujurat, 49:13

Meninggalkan kerangka Arab-centric bukan bermaksud menolak bangsa Arab, bahasa Arab atau kedudukan Makkah dan Madinah. Bahasa Arab ialah bahasa al-Quran dan Nabi Muhammad SAW ialah rasul terakhir. Yang perlu dielakkan ialah meletakkan bangsa Arab sebagai pusat tunggal seluruh sejarah kenabian.

Islam ialah penyerahan diri kepada Allah, seruan yang dibawa oleh para nabi. Allah menggambarkan Ibrahim AS sebagai seorang yang hanif dan muslim, bukan Yahudi mahupun Nasrani (Surah Ali ‘Imran, 3:67). Musa AS menyeru kepada Allah. Isa AS menyeru kepada Allah. Muhammad SAW menyampaikan risalah terakhir dalam rangkaian yang sama, dengan syariat yang ditetapkan Allah untuk umat baginda.

Para nabi datang daripada zaman dan umat yang berbeza, tetapi al-Quran menghubungkan risalah mereka dengan seruan menyembah Allah dan menjauhi taghut. Kebenaran tidak bergantung pada kesempurnaan sesuatu bangsa. Kesalahan bangsa Arab boleh diakui sebagaimana kesalahan Bani Israel, bangsa Melayu atau bangsa-bangsa lain boleh diakui.

Apabila Islam dibawa melalui kerangka Anbiya’-centric, kita tidak datang sebagai wakil satu bangsa yang meminta bangsa lain meninggalkan identiti mereka. Kita mengajak manusia menilai seruan para nabi dan kembali kepada petunjuk Allah.

Islam tidak mengajak dunia menjadi Arab. Islam mengajak manusia kembali kepada jalan para nabi.

Senarai Rujukan Ayat al-Quran

• Surah al-Baqarah, 2:136: https://quran.com/2/136
• Surah Ali ‘Imran, 3:67: https://quran.com/3/67
• Surah al-Nisa’, 4:164: https://quran.com/4/164
• Surah al-Ma’idah, 5:48: https://quran.com/5/48
• Surah al-Nahl, 16:36: https://quran.com/16/36
• Surah al-Anbiya’, 21:107: https://quran.com/21/107
• Surah al-Ahzab, 33:40: https://quran.com/33/40
• Surah al-Hujurat, 49:13: https://quran.com/49/13

(27.07.2026)